quarta-feira, 1 de setembro de 2010

nº 92 Guadalupe 2010

Os amigos da Comissão de Festas da Guadalupe de Rianjo, incluíram no livro das festas um artigo meu, originariamente publicado em Ilhadeorjais, post nº 86. Obrigado por me colocar do lado dos mestres Ramón Brea, Santos, Comoxo, Costa, Deira... Estou como se me acabaram de licenciar em rianjismo. Boas festas e sentidinho.

terça-feira, 24 de agosto de 2010

nº 91 O império Goday.


Traes al cuello una cruz,
regalo de un catalán.
Quiera Dios que no se vuelva
el muelle de Villajuán.

Esta cantiga dos portos foi recolhida por Marcial Valhadares, possivelmente na sua estadia nesta vila da Ria de Arousa no 1865. A sua interpretação não resulta doada, mas semelha fazer referência aos fomentadores catalães que pouco a pouco vão tomando posições na nossa costa. Uma destas famílias vidas de Catalunha é a dos Goday que chegaram a ter, como amostra o artigo de El Liberal que a continuação transcrevo, um autêntico império conserveiro.
Em 1900 deviam estar no zénite do seu poder, um poder que não sempre contou com o apoio dos seus vizinhos, mas que indubitavelmente dou às vilas da Ria de Arousa um tecido industrial do que carecia. Os Goday e o resto dos fabriqueiros proletarizaram a sociedade maruja na que instalaram as conserveiras, configurando um novo sistema de assalariados e patrões, ricos e pobres, poderosos e submetidos.
As informações achegadas neste artigo e que são assinadas por Lázaro, possivelmente Antonio Rodríguez Lázaro, são dum grande interesse para os estudiosos da história contemporânea na Ria de Arousa, e mais concretamente o desenvolvimento da industria conserveira. Há dados da produção, o número de trabalhadores e trabalhadoras, as localizações das fábricas, dados pessoais dos Goday, as marcas que vendiam, etc. E além disso, uma escrita precisa e preciosa, como era habitual na prensa de outros tempos...

«LA RÍA DE AROSA

Rianjo

La fábrica de Juan Goday y Goday

Es Rianjo, pueblo perteneciente a la provincia de la Coruña, uno de los más bonitos que tiene la encantadora ría de Arosa.

Asentado como todos ellos en la misma playa, merece ser visitado por cuantos quieran gozar de un espectáculo verdaderamente hermoso y realizar un viaje por la ría en extremo agradable.

En Rianjo, como en la mayor parte de los pueblos de la ría de Arosa, hay fomentadores, denominación con que aquí se conoce á los fabricantes de conservas y salazón.

La importancia que aquí tiene esta, tuve ocasión de verlo en la visita que hice a la fábrica que en Rianjo tiene D. Juan Goday y Goday; bien es verdad que esta casa es de las mejores, y que sus conservas alimenticias circunlan hace mucho tiempo por todos los países de Europa, principalmente Francia, Italia e Inglaterra.

La producción de la fábrica de Rianjo en sardinas en conserva y en escabeche, es de 700.000 a un millón de latas anuales de varios tamaños, y en sardinas saladas y prensadas que se exportan a Francia e Italia en cantidad de 500 a 750.000 kilos, envasadas en barriles que pesan de 15 a 150 kilos, y que contienen de 200 a 3.500 sardinas.

Son también exceletes mercados de esta casa Cuba, Puerto Rico y en general todas las Repúblicas americanas, que, así como los demás mercados de Europa, prefieren los pescados de nuestras costas del NO por su exquisito sabor y grosura.

Hombre inteligente e ilustrado, D. Juan Goday ha montado su industria con todos los perfeccionamientos modernos, esmerándose extraordinariamente en la preparación, como lo demuestra la medalla de cobre que han obtenido sus productos en la actual Exposición de París.

El número de operarios que esta fábrica emplea en sus manipulaciones y preparación es de unos 30 hombres y de unas 80 mujeres en el trabajo ordinario.

Madrid es para la fábrica de Rianjo un punto de gran venta, como lo demuestra el depósito que ahí tiene en la tienda de ultramarinos llamada La Francia, establecida en la calle del León, 23.

Las marcas de esta fábrica que más aceptación tienen en Madrid son las llamadas Bebés, Columpio, Non plus ultra, que no tienen espinas, y Sardines bretonnes. La especialidad, sin embargo, es la marca titulada Perla del Harén, que son sardinas con trufas de un sabor exquisito.

La Perla del Harén es la última palabra en esta clase de industria.

La Isla de Arosa

Viuda e Hijos de Juan Goday

FÁBRICA DE CONSERVAS

Goza de renombre tan universal la pintoresca isla de Arosa, que no es posible sustraerse, encontrándose uno en esta región, al deseo de visitarla.

El visitante, que después de admirar el panorama que representa la isla quiera recorrer el pueblo y conocerlo en todas sus manifestaciones, tendrá que ir forzosamente a parar a la fábrica de conservas de la Viuda e Hijos de Juan Goday, numerosa familia de origen catalán, que ha contribuído poderosamente al desarrollo industrial y social de la Isla de Arosa.

Los Goday son el alma de la isla y el sostén de gran número de familias. A su labor de muchos años y a su actividad incansable se debe mucho de lo que allí se ha hecho.

Lo que los Goday han sido para esta región, está demostrado con decir que su casa fue la primera establecida en Galicia para la fabricación en grande escala de latas de sardinas en aceite.

Muerto hace poco el fundado de la casa, hoy está al frente de ella un hijo suyo, don Manuel Goday, que ha dejado su carrera de médico para dedicarse por entero al engrandicimiento de la fábrica.

Esta es proveedora de la Real Casa desde el año 1881, en que, con motivo de una visita que hizo a la fábrica el rey D. Alfonso, le concedió a su propietario dicho título.

La producción aproximada de esta fábrica de conservas es de 10.000 cajas de 100 latas, o sean 1.000.000 de latas anuales.

La mayor parte de esta producción se consume en los mercados franceses, en concurrencia con los productos similares de aquel país.

Elabora clases especiales y exquisitas que alcanzan gran favor en el público, entre ellas las Sardinas rellesa, los Calamares rellenos y la Caballa en ante, que han valido a esta fábrica altas recompensas en todas las Exposiciones, tanto extranjeras como nacionales, a que ha concurrido.

Entre otras recompensas que evidencian la importancia de esta fábrica y la bondad de sus productos, citaré las siguientes:

Cuatro medallas de oro en las Exposicones Internacional de Pesca en Londres, en 1883; Universal de Barcelona, en 1888; Regional de Santiago, en 1885, y Nacional de Cádiz, en 1887.

Unamedalla de plata en la Exposición Universal de Amberes, en 1885.

Medalla de bronce en la Exposición universal de París, en 1889.

Medalla de bronce en la Exposición Universal de Chicago de 1892-93.

Como se ve por lo expuesto, la fábrica de conservas de la Viuda e Hijos de Juan Goday figura a la cabeza en las de su clase, tanto de España como del extranjero.

Villanueva de Arosa

Manuel Goday Gual

FÁBRICAS DE SALAZÓN

Que la familia de los Goday es muy numerosa, y que gran parte de ella está dedicada a la industria de conservas y salazón, lo demuestra plenamente este artículo.

Otro individuo de esta laboriosa familia, D. Manuel Goday Gual, tiene su casa en Villanueva de Arosa, es decir, la sucursal, porque la casa principal radica en Barcelona, donde reside siempre D. Manuel Goday.

Al frente de la casa de Villanueva está su hijo D. Jacinto.

La fundación de esta casa data, nada menos, que desde el año 1760. ¡Una friolera de tiempo!

Sólo se dedica a la salazón de sardinas, para cuya industria posee tres fábricas: una en Melojo, otra en labarrosa y la tercera en Villanueva, todas enclavadas en esta ría.

Su exportación es extraordinaria, siendo Italia, Fancia y América sus principales mercados en el extranjero.

En cuanto a España, no hay plaza importante que no consuma los productos de esta casa.

Los operarios que sostienen las tres fábricas de D. Manuel Goday son muy numerosos en toda época, pues aunque la cosecha de la sardina es principalmente en invierno, los trabajos no cesan en todo el año, con especialidad en la confección de barriles para envases.

A todos estos señores debo grandes atenciones y muestras de consideración en mi visita a sus fábricas, y justo es que por ello les signifique mi agradecimiento desde las columnas de El Liberal.

Lázaro.

Villagarcía 18 de Agosto 1900.»


nº 90 Artigo em La Voz de Galicia

O amigo Joel Gómez acaba de publicar um artigo na Voz de Galiza sobre a nossa edição do Ayes de mi país. Agradecer a amabilidade do Joel e só uma coisa, eu não encontrei os Ayes, está bem explicado no meu trabalho, foram eles os que me encontraram a mim.
Podeis ler o artigo aqui.

quarta-feira, 18 de agosto de 2010

nº 89 Artigo para Dorna.

No número 12 da Revista da A. C. Dorna publico um artigo no que rindo homenagem ao meu primeiro mestre gaiteiro, Fortunato Iglesias, o Sr. Colão, músico taragonhês que emigrou para a Arousa após a Guerra Civil espanhola.
Também há uns poemas meus editados por Ugia Pedreira e publicados de lado doutros de Eugenio Outeiro e Uxia Senlle, com fotos de Pedro Pacual e Ugio, todo um honor.
Deixo-vos a primeira página com o índice e o enlace à revista completa.


quinta-feira, 12 de agosto de 2010

nº 88 Livros velhos

Há uns anos, um amigo ligou para mim porque tinha umas caixas de livros que salvara de ter sido deglutidos pelo camião do lixo. Resulta que uns/umas profes/as posmodernos/as deram em fazer limpeza na sua escola, uma pequena unitária do rural. Meteram em caixas dúzias de livros velhos, porém perfeitamente conservados, e decidiram que já era hora de se desfazer deles. Assim que foram direitos ao contentor. O meu amigo foi caritativo com as antiguidades, transportando-as novamente, esta vez do contentor a sua casa.
Quando abri os pacotes fiquei maravilhado. Havia livros escolares de todas as épocas, monárquicos, republicanos e franquistas, enciclopédias, contos de Calleja, manuscritos... Para mim aquilo era um tesouro, o qual está exposto agora, junto com outros volumes que fui encontrando-me, entre o fundo histórico do Museo Pedagóxico Castelao, no C.E.P. Xosé María Brea Segade.
Ultimamente estou a ler alguma coisa sobre o krausismo no Estado Español, a Institución Libre de Ensañanza, as Missões Pedagógicas... Estas últimas, as Missões, nasceram no interior do Museo Pedagógico Nacional que "desde a sua criação em 1882, a sua atividade não foi apenas o fomento do colecionismo senão que se erigiu num centro vivo de investigação educativa, de formação, assistência técnica e projeção social. Durante os 59 anos da sua existência foi um foro que desenvolveu uma notável influência na renovação da escola espanhola" (fonte wikipedia)
Para desenvolver o seu trabalho as Missões contavam com um voluntariado (missionários) que em muitos casos eram os mestres, levando aos núcleos de povoação mais isolados projeções cinematográficas, teatro, pinacotecas (reproduções), bibliotecas... Na nossa ria também estiveram presentes. Houve cinema e exposição de quadros em Rianjo e Boiro, bibliotecas em Boiro, Ogrobe e a Ilha de Arousa, nesta última, duas para a escola e outra para a agrupação socialista.
O colégio onde resgatamos os livros deveu ser uma das favorecidas no reparto de bibliotecas já que no frontispício de vários exemplares levava o carimbo das missões. Neste aparece o escudo da Espanha republicana, e dizer, sem as insígnias bourbónicas e o lema em círculo Patronato de Misiones Pedagógicas.

Por certo, e para que ninguém se leve a equívoco, a escola iconoclasta não era nenhuma das da nossa ria.

segunda-feira, 26 de julho de 2010

nº 87 Novo artigo no Patifúndio.

O 25 de julho publiquei um novo artigo no blogue lusófono o Patifúndio. Trata sobre o galego literário versus galego falado e do nascimento duma coleção, Clássicos da Galiza, que está a adatar os grandes títulos da nossa literatura ao português internacional. Dai-lhe uma vista de olhos e também ao site, paga a pena.

Ver o artigo: aqui.

quarta-feira, 7 de julho de 2010

nº 86 Aquele dia que recebi carta de Castelao.

Sempre me pareceu muito engraçado ver como certas personagens dos romances ou dos filmes de mistério têm uma atracção inverosímil sobre os assassinatos. Se alguém te invita a tomar um chá numa pequena vila de Inglaterra ou de Maine e resulta que ao convite acode também Miss Marple ou Jessica Fletcher, já podes começar a tremer porque tens muitos bilhetes de acabar sendo um fiambre.
Efectivamente, as heroínas de Agatha Cristie ou de Assassinato, disse ela, atraem como um imane os casos misteriosos, simplesmente porque elas estavam lá nesse momento em que aconteceu o acto criminal. Ao fim, conseguem, graças a sua inteligência natural e a grande experiência vital que acumulam, resolver o caso, mas não deixa de pesar sobre elas uma certa suspeita de azarentas.
Algo semelhante, guardando as distâncias, acontece-me a mim com os documentos históricos, arquivos, objectos singulares com certo interesse documental ou arqueológico. Padeço o que poderíamos chamar o síndrome Miss Marple, o qual provoca que sem fazer qualquer esforço, de repente um papel cai nas minhas mãos resultando ser a chave dalgum arquivo virgem; um livro que me descobre uma fantástica biblioteca; uma foto que me conduz a viver vidas já vividas.
Assim começaram muitos dos meus trabalhos, partindo dum finíssimo fio que me guiava até um pequeno ou grande novelo, mais ou menos fácil de desembrulhar.
Esta atracção fatal achegou-me o meu primeiro contacto íntimo com Daniel Castelao. Na altura eu era estudante em Compostela. Um amigo do que não consigo lembrar o nome, véu falar comigo para me amostrar um livro que com certeza eu saberia apreciar. Tratava-se duma primeira edição do Sempre em Galiza, assinada pelo seu autor, a personagem histórica que mais admirava então e que mais admiro a dia de hoje.
Abri a capa e li a dedicatória: «a Ramón Fernández Mato, con moito agarimo Castelao»

Este ilustre jornalista morrera fazia só uns anos em Vila-Garcia, e segundo me contou este amigo, seu arquivo-biblioteca não estava muito bem custodiado. O caso é que ao passar as folhas do Sempre em Galiza um pequeno papel desprendeu-se do volume e véu cair levemente ao chão. Estava dobrado em duas metades, ficando o texto oculto no seu interior:
«Querido Ramón: Escríboche pra despedirme de ti. Voume cara Europa. Vou daprender moitas cousas; vou afincar máis ainda o meu galeguismo, nado na grande fé que teño nas posibilidades da Raza.

Os homes de chaleque de fantasía coma tí poden dicir que na Galiza non hay o problema nacionalista; mais eu digoche que é unha vergonza que non-o haxa: unha vergonza pr'os intelectuaes.

Xa sei que loitaches en política cabo de D. Leonardo Rodríguez e fólgome moito de que tal fixeras. Eu tamén loitaría por il; mais pra que haxa unha política galeguista é preciso crear un estado de sentimento nacionalista que sexa o apoio moral d'aquila. ¿Ou é que a política pode facer algo de por si?

Podes ler nas verbas do noso Vicenti..., lume do século derradeiro...

Que pases ben o ano.

Teu amigo.

Castelao


Pontevedra, 2 de xaneiro de 1921»

Hoje, noventa anos após de que fosse escrita e mais de vinte de que eu a lera por primeira vez, acho que o texto segue a ter certa vigência.
A carta datou-se só uns meses antes da viagem de estudo que o mestre rianjeiro fez a Europa, no que visitaria a França, Bélgica e Alemanha. O tono da mesma tem um algo de reprovação a um amigo que não acaba de assumir os postulados nacionalistas das Irmandades. O Fernández Mato foi um homem com uma biografia cheia de cargos, algum deles mesmo curiosos, como a presidência da Tuna compostelana ou do Celta de Vigo. Outros, mais prosaicos, tais como director geral de seguridade durante a República, governador civil de Ciudad Real, Jaén, Málaga e Cáceres e deputado pelo partido de Portela Valladares por Lugo, nos comícios do 1936. Tinha fama de ser um bocado dândi, de aí a alusão ao «colete de fantasia», uma metáfora do desleigamento, do distanciamento com os problemas reais dum povo para o que se reclama a soberania nacional.
Um pouco mais abaixo aparece o nome de Leonardo Rodríguez, outro político da direita cuja cita resulta do mais oportuna.
Entre o 26 e o 31 de julho de 1918, celebra-se em Compostela, organizada pelo jornal madrileno El Debate, uma série de actos conhecidos como a Semana Regionalista. Das conclusões finais desprende-se o distanciamento do novo galeguismo, o das Irmandades, dos velhos representantes do regionalismo mais moderado. Assim, entre outras questões, os irmandinhos decidem arredar-se dos deputados besadistas, é dizer, de Rodríguez de Viguri e do próprio Leonardo Rodríguez. Resulta-me, por tanto, um bocado estranho o comentário que faz Castelao sobre o político caciquista: «eu tamén loitaria por il». A história a seguir pode, quando menos em parte, explicar tal citação?
Como já disse, Castelao está a três meses de sair para a viagem por Europa subsidiada pela Junta de Ampliación de Estudios. Segundo Paz Andrade «a asignación era cativa. Non pasaba de 425 pesetas ao mes, con o desconto do 12%.» Com um subsídio tão magro Virgínia, a mulher de Castelao, e o seu filho Alfonso, ficariam numa situação delicada. Na altura, o artista rianjeiro trabalhava como auxiliar de Estatística na Deputação de Ponte Vedra e professor de desenho no Instituto Geral e Técnico da mesma cidade. Pois bem, o tal Leonardo Rodríguez e Sánchez Cantón conseguiram que durante o percurso europeu de Castelao se lhe mantivera o ordenado que tinha estipulado em ambas instituições.
Outro dos apelidos ilustres citados em tão breve missiva é o de Vicenti. Pode tratar-se de Eduardo ou Alfredo, ambos jornalistas e de biografias muito interessantes. O primeiro Eduardo Vicenti Rigueira (13 de outubro de 1857 - 4 de maio de 1924), foi deputado por Ponte Vedra durante perto de quarenta anos nas filas do seu sogro Montero Ríos. Acho que o citado é este jornalista liberal mas também poderia ser Alfredo Vicenti Rey, nado em Compostela em 1850 e que foi retratado em diversas ocasiões pela erudita pena de Juan Durán. A sua militância natural foi o republicanismo federal, mas a complexidade duma mente tão prodigiosa dificilmente pode ser etiquetada em duas simples palavras.

Existe um texto de Alfredo Vicenti especialmente formoso e que eu descobri quando trabalhava na obra musical de Marcial Valladares. O seu título é A orillas del Ulla, e foi publicado no Heraldo gallego entre 1875 e 1878. Do capítulo titulado “La vida íntima” estrato o seguinte parágrafo:

« - El platicante tiene sus ideas. Cuando el año 46 después de lo de Solís, se refugió en esta tierra y para ganar la vida comenzó a hacer sangrías y desasnar muchachos. Frecuentaba asiduamente mi casa para comunicarme sus pensamientos o si os parece mejor, sus locuras.
- “Somos, decía él, no sé si soñando o despierto, dos millones de hombres, con lenguaje, costumbres, alimentación y gustos propios. Más tenemos de portugueses, y eso que es bien poco, que de españoles; nunca nos quejamos ni sublevamos y a pesar de ello y de nuestro aislamiento nos es preciso pagar en dinero y carne de cañón por todas aquellas provincias estrañas, que cuando gustan se declaran rebeldes o insolventes... ¿No podríamos intentar un esfuerzo para hacer que fuese nuestra, esclusivamente nuestra, esa querida y única patria...?”
- Galicia, Galicia, interrumpieron los paisanos levantándose con febril energía. -¡El platicante está loco! Añadieron enseguida; y se dejaron caer sobre los bancos, doblando tristemente la cabeza.
- Tiene razón, - murmuró el anciano -, no hay hombres.
- ¿Por qué, siendo tan reacio para los demás, preguntó una madre, cuida tanto el señor Andrés de los niños?
- Sin duda porque no tiene hijos, aventuró el cantero.
- No tal, dijo Antón de Touceda con voz profunda, es porque abriga la esperanza, de que, andando el tiempo, harán los niños lo que no hemos podido hacer nosotros.»

Remate:

Em resumo, diria que estamos ante uma carta breve, mas repleta de mensagens que nos ajudam a compreender o pensamento político de Castelao na altura em que foi escrito. O artista rianjeiro é um homem que vem de posições políticas conservadoras com as que segue a manter vínculos e que vai medrando no seu amor a pátria, sempre tendo a Galiza como eixo central do seu discurso. Na altura, Castelao já desconfia da estratégia política do seu velho amigo, um tunante (dito no bom sentido da palavra) que passou de director do jornal de Portela Valladares a Governador de várias províncias espanholas, e de nada menos que Director de Seguridade no tempo da República a retornar a Galiza, após de muitos anos de exílio, da mão do ministro franquista Manuel Fraga Iribarne.

Fernández Mato foi o destinatário real, mas, ao ler aquele papel tantos anos oculto entre as páginas dum Sempre em Galiza, senti que estava a ter uma conversa íntima com o Pai da Pátria.
Aquele dia recebi carta de Castelao.
Nota: A carta e a dedicatória na primeira página do Sempre em Galiza permaneceram nas minhas mãos escassos minutos, os suficientes para fotografa-los e ficar assim com uma cópia. Desconheço se a carta ficou até dia de hoje inédita. Nos epistolários de Castelao por mim consultados não consta.

Bibliografia mínima:

Ernesto Vazques Souza

Juan Durán

Valentín Paz Andrade

Xurxo Ayán